Metabool syndroom: wat het is en waarom de combinatie telt
Het metabool syndroom is geen aparte ziekte maar een naam voor een combinatie van vijf risicofactoren: een grote buikomvang, een hoge bloeddruk, veel triglyceriden, weinig HDL-cholesterol en een verhoogde nuchtere bloedsuiker. Wijken er drie of meer af, dan spreek je van het metabool syndroom. Je merkt er meestal niets van, terwijl de combinatie samengaat met een grotere kans op diabetes type 2 en hart- en vaatziekten. Het goede nieuws: met een gezondere leefstijl werd in onderzoek de taille kleiner en daalden bloeddruk, triglyceriden en bloedsuiker. Bij een deel van de mensen verdween het syndroom zelfs weer.
Dit artikel is educatief en geen persoonlijk medisch advies. Bespreek je uitslag en je behandeling met je huisarts.
Je huisarts noemt het terloops, of je leest het naast een uitslag met een iets te hoge bloeddruk en bloedsuiker: metabool syndroom. Het klinkt als een ziekte, terwijl je je prima voelt. Wat houdt het in, hoe erg is het en wat kun je er zelf aan doen?
Wat is het metabool syndroom?
Het metabool syndroom is een groepje risicofactoren voor hart- en vaatziekten en diabetes type 2 die vaker samen voorkomen dan je op grond van toeval zou verwachten1. Metabool betekent dat het over je stofwisseling gaat: hoe je lichaam suiker en vet verwerkt en opslaat. Vroeger hoorde je er ook de naam syndroom X voor2.
Het komt veel voor. In twee Duitse bevolkingsonderzoeken bij volwassenen van 31 tot 80 jaar voldeed 43 tot 48 procent van de mannen aan de criteria en 28 tot 35 procent van de vrouwen3.
Wanneer heb je het metabool syndroom?
Je hebt het metabool syndroom als drie van de vijf onderdelen afwijken. Geen van die vijf is verplicht1. Zo passen onderzoekers in Duitsland de grenzen toe3:
- Buikomvang: 94 centimeter of meer bij mannen, 80 centimeter of meer bij vrouwen.
- Bloeddruk: een bloeddruk van 130/85 of hoger, of je gebruikt een bloeddrukverlager. Het eerste getal is de bovendruk, het tweede de onderdruk4.
- Triglyceriden: nuchter 1,7 mmol/L of hoger, of je gebruikt een middel dat je bloedvetten verlaagt.
- HDL-cholesterol: lager dan 1,0 mmol/L bij mannen, lager dan 1,3 mmol/L bij vrouwen.
- Nuchtere glucose: ongeveer 5,6 mmol/L of hoger, of je gebruikt medicijnen tegen diabetes.
Voor de buikomvang is nog geen wereldwijde grens afgesproken, dus mag elk land of elke regio voorlopig een eigen grens gebruiken1. Let ook op de bloeddruk: de huisarts spreekt pas van een hoge bloeddruk bij een bovendruk van 140 of hoger4. Voor het metabool syndroom telt een lagere bloeddruk dus al mee. Wat een hoge bloeddruk is en waarom hij telt, lees je bij hoge bloeddruk.
Merk je er iets van?
Meestal niet. Een hoge bloeddruk geeft meestal geen klachten4 en ook een te hoge bloedsuiker merk je meestal niet5. Alleen je buikomvang kun je zelf zien. Ook bij vrouwen geeft het meestal geen klachten; alleen hun grenzen voor buikomvang en HDL-cholesterol liggen anders, zie de lijst hierboven. Omdat je het syndroom zelf niet voelt, is meten de enige manier om te weten waar je staat.
Wat heeft het met buikvet en insulineresistentie te maken?
Allebei horen ze bij de omschrijving: de Wereldgezondheidsorganisatie beschrijft het syndroom als een combinatie van buikvet, insulineresistentie, hoge bloeddruk en hoge bloedvetten2. Insuline werkt als een sleutel die de deur van je cellen opent, zodat suiker uit je bloed naar binnen kan. Bij insulineresistentie passen de sleutels minder goed op het slot. Je alvleesklier moet dan meer insuline maken en je bloedsuiker blijft langer hoog. Hoe dat precies werkt, lees je bij insulineresistentie.
Wereldwijd neemt het syndroom toe door twee dingen: meer calorierijk eten met weinig vezels en minder bewegen2. Waarom juist vet rond je buik ertoe doet, lees je bij buikvet en ontsteking.
Hoe gevaarlijk is het?
Het syndroom gaat samen met een grotere kans op diabetes type 2 en hart- en vaatziekten. In een groot overzicht van 87 onderzoeken met bijna een miljoen mensen kregen mensen met het metabool syndroom ongeveer twee keer zo vaak een hart- en vaatziekte als mensen zonder het syndroom. Ze overleden ook anderhalf keer zo vaak6. Ook wie geen diabetes had, hield dat hogere risico.
Bij diabetes type 2 is het verband nog sterker. Mensen met het syndroom kregen drie en een half tot ruim vijf keer zo vaak diabetes, afhankelijk van de definitie die de onderzoekers gebruikten7. Hoe meer onderdelen afwijken, hoe groter de kans: wie vier of meer afwijkende onderdelen had, kreeg 11 tot 24 keer zo vaak diabetes als wie er geen enkele had. Wat een licht verhoogde bloedsuiker betekent, lees je bij prediabetes.
Zulk onderzoek laat zien dat twee dingen samen voorkomen. Of het een het ander veroorzaakt, blijkt daar niet uit. Bovendien is nog niet uitgezocht of de combinatie meer zegt dan de losse onderdelen bij elkaar opgeteld6. Voor het voorspellen van diabetes werkt een nuchtere glucose alleen misschien zelfs even goed als het hele syndroom dat doet7.
Wat kun je zelf doen, en is het terug te draaien?
Bij een deel van de mensen wel. In gelote proeven van minstens een half jaar met mensen die het metabool syndroom hadden, verdween het na een jaar twee keer zo vaak bij wie een leefstijlprogramma volgde als bij wie gewone voorlichting of niets kreeg8. Vergeleken met de anderen lag hun bovendruk 6,4 mmHg lager en was hun taille 2,7 centimeter kleiner. Ook hun triglyceriden en nuchtere bloedsuiker daalden meer. Hun HDL-cholesterol veranderde niet duidelijk. Of de deelnemers later ook minder vaak een hartinfarct of diabetes kregen, maten deze proeven niet.
Waarom het werkt: in een Italiaanse proef met 180 mensen met het metabool syndroom kreeg de helft uitgebreid advies om meer volkoren, groente, fruit, noten en olijfolie te eten. Na twee jaar had in die groep nog 40 van de 90 deelnemers kenmerken van het syndroom, tegen 78 van de 90 in de groep met een gewoon vetarm dieet9. De mediterrane groep at meer vezels en onverzadigde vetten, reageerde beter op insuline en viel meer af: gemiddeld 4 kilo tegen ruim 1 kilo. Welk van die dingen het verschil maakte, laat de proef niet zien.
Zo doe je het: zet vaker volkorenbrood, groente, peulvruchten, een handje ongezouten noten en olijfolie op tafel.
Waarom het werkt: spieren die aan het werk zijn verbruiken suiker en vet uit je bloed. Bij mensen met het syndroom die minstens twaalf weken trainden, werd de taille kleiner en daalden bloeddruk, nuchtere bloedsuiker en triglyceriden meer dan bij mensen die niet trainden10. Met intervaltraining, waarbij je korte stukken flink inspant en tussendoor rustig aan doet, was de taille gemiddeld ruim 4 centimeter kleiner en de bovendruk 6 mmHg lager dan zonder training. Intervaltraining werkte even goed als rustig duurtrainen11.
Zo doe je het: kies iets wat je leuk vindt, zoals stevig wandelen, fietsen of zwemmen. Thuisarts raadt mensen met een grotere kans op diabetes aan om elke dag een uur stevig te bewegen als ze te zwaar zijn en een half uur of meer als hun gewicht goed is5.
Waarom het werkt: door gezond te leven maak je je kans op diabetes type 2 kleiner en een beetje afvallen is daarbij al goed voor je, bijvoorbeeld van 90 naar 85 kilo5.
Zo doe je het: je huisarts kan je hierbij helpen5. Ben je te zwaar, dan kun je misschien meedoen aan een leefstijlprogramma. Daarin leer je gezond eten, gezond bewegen en je gedrag veranderen, zodat je de nieuwe gewoontes volhoudt4.
Wanneer naar je huisarts?
Maak een afspraak bij je huisarts als je klachten hebt die bij diabetes type 2 kunnen horen5, zoals:
- veel plassen;
- dorst;
- moe zijn;
- afvallen;
- vaak blaasontsteking.
Laat daarnaast 1 keer per 3 jaar je bloedsuiker meten bij de huisarts als je ouder bent dan 45 en daarbij bijvoorbeeld te zwaar bent, een hoge bloeddruk of te veel cholesterol hebt, of een ouder, broer of zus met diabetes type 2 hebt. Met een Hindostaanse achtergrond geldt dat al vanaf 35 jaar5.
Heb je meerdere risicofactoren, zoals roken, obesitas, een hoge bloeddruk of een hoog cholesterol, dan kan je huisarts je risico op hart- en vaatziekten schatten12.
Stop niet op eigen initiatief met een medicijn dat je voorgeschreven hebt gekregen.
Wat je hieruit kunt meenemen
Het metabool syndroom is een naam voor waarden die je niet voelt, maar die samen iets zeggen over je kans op diabetes type 2 en hart- en vaatziekten. Laat je er niet gek door maken, want je kunt er zelf veel aan doen. Wil je weten waar je staat, laat dan bij de huisarts je bloeddruk, bloedvetten en bloedsuiker meten. Een leefstijlprogramma en mediterraan eten lieten het syndroom in onderzoek bij een deel van de mensen verdwijnen. Wie trainde, kreeg een kleinere taille, een lagere bloeddruk, lagere triglyceriden en een lagere bloedsuiker. Meer over je stofwisseling lees je bij bloedsuiker en metabolisme.
Veelgestelde vragen
Heb je het altijd als je te zwaar bent?
Krijg je medicijnen als je het metabool syndroom hebt?
Helpt eten binnen een tijdvenster of vasten?
Bestaat er een speciaal dieet voor het metabool syndroom?
Bewijsoverzicht
Het label zegt hoe sterk het onderzoek achter een uitspraak is, niet hoe goed iets bij jou werkt.
| Bewering | Bewijsniveau | Wat het bewijs wel zegt | Wat het niet zegt | Bron |
|---|---|---|---|---|
| Het metabool syndroom gaat samen met ongeveer twee keer zoveel hart- en vaatziekten en anderhalf keer zoveel sterfte | Beperkt | In 87 bevolkingsonderzoeken met bijna een miljoen mensen kwamen hart- en vaatziekten en overlijden vaker voor bij mensen met het syndroom, ook zonder diabetes | Dat het syndroom die ziekten veroorzaakt, of dat de combinatie meer zegt dan de losse onderdelen | 6 |
| Het metabool syndroom gaat samen met een veel grotere kans op diabetes type 2, groter naarmate meer onderdelen afwijken | Beperkt | In 16 groepen die gevolgd werden, kregen mensen met het syndroom drie en een half tot ruim vijf keer zo vaak diabetes | Dat het syndroom diabetes beter voorspelt dan een nuchtere glucose alleen | 7 |
| Een leefstijlprogramma van minstens een half jaar laat het syndroom vaker verdwijnen en verlaagt bloeddruk en taille | Redelijk | In gelote proeven verdween het syndroom twee keer zo vaak, met een lagere bloeddruk, kleinere taille en lagere triglyceriden en nuchtere glucose | Dat er minder hartinfarcten of minder diabetes door komen; het HDL veranderde niet duidelijk | 8 |
| Mediterraan eten laat het syndroom vaker verdwijnen dan een gewoon vetarm dieet | Redelijk | In een Italiaanse proef had na twee jaar nog 40 van de 90 deelnemers kenmerken van het syndroom, tegen 78 van de 90 met een vetarm dieet | Welk onderdeel van het eetpatroon het verschil maakte; het ging om één proef met 180 mensen | 9 |
| Trainen verbetert taille, bloeddruk, triglyceriden en bloedsuiker bij het metabool syndroom | Redelijk | Duurtraining van minstens twaalf weken en intervaltraining gaven betere waarden dan niet trainen en intervaltraining werkte even goed als duurtraining | Of de verbetering blijft als je stopt, of dat er minder ziekte door komt | 10, 11 |
| Eten binnen een tijdvenster verbetert de bloedsuiker een beetje bij het metabool syndroom met een verhoogde glucose | Redelijk | In een proef van drie maanden daalde het HbA1c 0,10 procentpunt meer dan met alleen voedingsadvies | Of het effect na drie maanden blijft, of dat het meer doet dan gewoon minder eten | 14 |
Zie ook
Bronnen
- Alberti KG, Eckel RH, Grundy SM et al. (2009). Harmonizing the metabolic syndrome: a joint interim statement of the International Diabetes Federation Task Force on Epidemiology and Prevention; National Heart, Lung, and Blood Institute; American Heart Association; World Heart Federation; International Atherosclerosis Society; and International Association for the Study of Obesity. Circulation. PMID: 19805654 [Richtlijn] Gezamenlijke verklaring van zes internationale organisaties die de criteria voor het metabool syndroom gelijktrekken. Drie van de vijf afwijkingen (buikomvang, bloeddruk, triglyceriden, HDL-cholesterol en nuchtere glucose) zijn genoeg, geen onderdeel is verplicht en voor de buikomvang mag elk land voorlopig een eigen grens gebruiken. bron
- Saklayen MG (2018). The Global Epidemic of the Metabolic Syndrome. Current Hypertension Reports. PMID: 29480368 [Review] Overzicht van hoe vaak het metabool syndroom wereldwijd voorkomt en waardoor het toeneemt. De schrijver wijst op calorierijk eten met weinig vezels en minder bewegen, en beschrijft het syndroom als een combinatie van buikvet, insulineresistentie, hoge bloeddruk en hoge bloedvetten. bron
- Hannemann A, Meisinger C, Bidlingmaier M et al. (2011). Association of plasma aldosterone with the metabolic syndrome in two German populations. European Journal of Endocrinology. PMID: 21357289 [Cohortstudie] Duits bevolkingsonderzoek (SHIP en KORA) bij volwassenen van 31 tot 80 jaar, met de criteria voor het metabool syndroom zoals Europese onderzoekers ze toepassen. Het syndroom kwam voor bij 43 tot 48 procent van de mannen en 28 tot 35 procent van de vrouwen. bron
- Thuisarts (2026b). Mijn bloeddruk is te hoog. Nederlands Huisartsen Genootschap, laatst gewijzigd 08-07-2026. [Patiëntinformatie, NHG] Patiëntinformatie van de huisartsen over een hoge bloeddruk. Je hebt een hoge bloeddruk bij een bovendruk van 140 of hoger, je merkt er meestal niets van en gezond leven, minder zout en afvallen bij overgewicht kunnen de bloeddruk verlagen. bron
- Thuisarts (2026a). Ik heb een grotere kans op diabetes type 2. Nederlands Huisartsen Genootschap, laatst gewijzigd 08-01-2026. [Patiëntinformatie, NHG] Patiëntinformatie van de huisartsen voor wie een grotere kans op diabetes type 2 heeft: wie dat zijn en wat je zelf doet met gezond eten, bewegen en afvallen. Het advies is om 1 keer per 3 jaar je bloedsuiker bij de huisarts te laten meten. bron
- Mottillo S, Filion KB, Genest J et al. (2010). The metabolic syndrome and cardiovascular risk a systematic review and meta-analysis. Journal of the American College of Cardiology. PMID: 20863953 [Meta-analyse] Samenvatting van 87 bevolkingsonderzoeken met bijna een miljoen mensen. Mensen met het metabool syndroom kregen ongeveer twee keer zo vaak een hart- en vaatziekte en overleden anderhalf keer zo vaak, ook als mensen met diabetes buiten beschouwing bleven. bron
- Ford ES, Li C, Sattar N (2008). Metabolic syndrome and incident diabetes: current state of the evidence. Diabetes Care. PMID: 18591398 [Review] Overzicht van onderzoeken die mensen met en zonder metabool syndroom volgden. Mensen met het syndroom kregen drie en een half tot ruim vijf keer zo vaak diabetes type 2, en hoe meer onderdelen afweken, hoe groter die kans. bron
- Yamaoka K, Tango T (2012). Effects of lifestyle modification on metabolic syndrome: a systematic review and meta-analysis. BMC Medicine. PMID: 23151238 [Meta-analyse] Samenvatting van gelote proeven van minstens een half jaar bij mensen met het metabool syndroom. Met een leefstijlprogramma verdween het syndroom na een jaar twee keer zo vaak als met gewone voorlichting, en bloeddruk, taille, triglyceriden en nuchtere glucose daalden meer. bron
- Esposito K, Marfella R, Ciotola M et al. (2004). Effect of a mediterranean-style diet on endothelial dysfunction and markers of vascular inflammation in the metabolic syndrome: a randomized trial. JAMA. PMID: 15383514 Italiaanse gelote proef bij 180 mensen met het metabool syndroom. Na twee jaar mediterraan eten hadden 40 van de 90 deelnemers nog kenmerken van het syndroom, tegen 78 van de 90 met een gewoon vetarm dieet. bron
- Ostman C, Smart NA, Morcos D et al. (2017). The effect of exercise training on clinical outcomes in patients with the metabolic syndrome: a systematic review and meta-analysis. Cardiovascular Diabetology. PMID: 28854979 [Meta-analyse] Samenvatting van gelote proeven bij mensen met het metabool syndroom die minstens twaalf weken trainden. Vergeleken met niet trainen werden taille, bloeddruk, nuchtere bloedsuiker en triglyceriden gunstiger. bron
- Poon ET, Wongpipit W, Li HY et al. (2024). High-intensity interval training for cardiometabolic health in adults with metabolic syndrome: a systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials. British Journal of Sports Medicine. PMID: 39256000 [Meta-analyse] Samenvatting van 23 gelote proeven met 1374 mensen met metabool syndroom, naar hoogintensieve intervaltraining. Intervaltraining verbeterde tailleomvang, bloeddruk, HDL, triglyceriden en bloedsuiker vergeleken met niets doen, en deed het even goed als rustig duurtrainen, ook in een korte vorm. bron
- NHG (2026). NHG-Standaard en multidisciplinaire richtlijn Cardiovasculair risicomanagement (CVRM), samenvatting. Nederlands Huisartsen Genootschap en Federatie Medisch Specialisten, Richtlijnendatabase, gepubliceerd 24-09-2026. [Richtlijn, NHG/FMS] De richtlijn van huisartsen en medisch specialisten over het voorkomen van hart- en vaatziekten: bij wie het risico wordt geschat, hoe dat met SCORE2 gaat en welke LDL-streefwaarde geldt bij behandeling. Ze raadt een eetpatroon volgens de Schijf van Vijf aan en raadt supplementen met rode gist rijst of visolie af om het LDL te verlagen. bron
- van Vliet-Ostaptchouk JV, Nuotio ML, Slagter SN et al. (2014). The prevalence of metabolic syndrome and metabolically healthy obesity in Europe: a collaborative analysis of ten large cohort studies. BMC Endocrine Disorders. PMID: 24484869 [Onderzoek] Samenwerking van tien Europese bevolkingsonderzoeken naar obesitas en het metabool syndroom. Van de mensen met obesitas had 24 tot 65 procent van de vrouwen en 43 tot 78 procent van de mannen het syndroom, en een deel had geen enkel afwijkend onderdeel. bron
- Manoogian ENC, Wilkinson MJ, O'Neal M et al. (2024). Time-Restricted Eating in Adults With Metabolic Syndrome : A Randomized Controlled Trial. Annals of Internal Medicine. PMID: 39348690 Gelote proef van 3 maanden bij 108 volwassenen met metabool syndroom, die gewoon voedingsadvies kregen met of zonder eten binnen een tijdvenster van 8 tot 10 uur. Eten binnen een tijdvenster verbeterde HbA1c bescheiden, met -0,10% ten opzichte van alleen advies, en er waren geen ernstige bijwerkingen. bron
- Wang X, Li Q, Liu Y et al. (2021). Intermittent fasting versus continuous energy-restricted diet for patients with type 2 diabetes mellitus and metabolic syndrome for glycemic control: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Diabetes Research and Clinical Practice. PMID: 34391831 [Meta-analyse] Samenvatting van vier studies met 355 mensen met diabetes type 2 of metabool syndroom, naar periodiek vasten of continu minder eten. Beide aanpakken hadden een vergelijkbaar effect op de bloedsuiker, en vasten gaf iets meer gewichtsverlies (1,70 kg). bron
- Babio N, Toledo E, Estruch R et al. (2014). Mediterranean diets and metabolic syndrome status in the PREDIMED randomized trial. CMAJ : Canadian Medical Association Journal = Journal de L'Association Medicale Canadienne. PMID: 25316904 Nabewerking van de Spaanse PREDIMED-proef bij mensen van 55 tot 80 jaar met een hoog risico op hart- en vaatziekten. Met een mediterraan eetpatroon met extra olijfolie of noten verdween het metabool syndroom vaker dan met advies voor een vetarm dieet, zonder calorieën te tellen. bron
Verder lezen
Nuchtere glucose: wat je ochtendwaarde zegt
Wat je nuchtere glucose zegt: welke waarde normaal is, wat 6,1 tot 7,0 betekent, waarom je ochtendwaarde schommelt…
Lees → Bloedsuiker & metabolismeGlycemische index: wat het getal zegt en hoeveel het uitmaakt
Wat de glycemische index is, wat een lage of hoge GI betekent, hoe hij verschilt van de glykemische…
Lees → Bloedsuiker & metabolismeLeververvetting: wat een vette lever zegt over je stofwisseling
Leververvetting: hoe vet in je lever komt, wat je ervan merkt, waarom het telt voor je stofwisseling en…
Lees →