Overgang en cholesterol: waarom je lipidenprofiel verandert rond de menopauze
Rond de laatste menstruatie stijgen bij vrouwen gemiddeld drie waarden: het totaal cholesterol, het LDL en ApoB, een maat voor het aantal pakketjes dat aan vaatvernauwing kan bijdragen. In onderzoek paste die sprong bij de overgang en niet alleen bij het ouder worden. Je merkt er niets van, dus alleen een bloedtest laat zien hoe het bij jou zit. Een hogere uitslag is geen ziekte, wel een goed moment om met je huisarts naar je totale risico op hart- en vaatziekten te kijken. Met wat je eet, hoeveel je beweegt en je gewicht heb je daar zelf een hand in.
Dit artikel is educatief en geen persoonlijk medisch advies. Bespreek je uitslag en je behandeling met je huisarts.
Bij je laatste controle lag je LDL een stuk hoger dan een paar jaar terug, terwijl je niets anders bent gaan eten. Je zit midden in de overgang, of je bent er net doorheen, en je vraagt je af of dat samenhangt. Wat verschuift er rond de menopauze precies in je bloedvetten, en wat doe je ermee?
Wat verschuift er rond de overgang in je bloedvetten?
Rond de laatste menstruatie maken drie waarden gemiddeld een sprong. Dat bleek bij ruim duizend Amerikaanse vrouwen van verschillende afkomst die tien jaar lang elk jaar werden onderzocht. Geen van hen gebruikte vóór de laatste menstruatie hormoontherapie, en bij geen van hen kwam de overgang door een operatie1:
- Totaal cholesterol, LDL en ApoB: deze drie stegen duidelijk in het jaar voor en het jaar na de laatste menstruatie, meer dan in de jaren daarvoor en daarna.
- De rest: de andere gemeten waarden, zoals bloeddruk, bloedsuiker, insuline en de ontstekingswaarde CRP, volgden het patroon van gewoon ouder worden.
- Bij vrouwen van verschillende afkomst: het patroon was vergelijkbaar.
In deze groep paste de sprong dus bij de overgang zelf en niet alleen bij het ouder worden. Dat is een gemiddelde. Een hoger cholesterol kan bij jou ook een andere oorzaak hebben, zoals je verderop leest.
Wat zegt ApoB, de waarde die mee stijgt?
ApoB vertelt hoeveel pakketjes er door je bloed gaan die aan vaatvernauwing kunnen bijdragen. Cholesterol lost niet op in bloed en reist daarom in kleine deeltjes. Op de deeltjes die aan vaatvernauwing kunnen bijdragen, zoals LDL, zit het eiwit ApoB. Daarom is ApoB een maat voor het aantal deeltjes2. Zie het als vrachtwagens op de snelweg: het LDL-getal meet de lading, ApoB telt de wagens.
Meestal gaan lading en aantal gelijk op, maar niet altijd. In een overzicht van vijftien studies met bijna 600.000 deelnemers keken onderzoekers naar mensen bij wie LDL en ApoB uit elkaar liepen. ApoB voorspelde daar het risico op hart- en vaatziekten in alle negen vergelijkingen beter dan LDL dat deed3. Of een behandeling werkt, volgt je huisarts met het LDL of het non-HDL4. Of het in jouw geval zin heeft om ApoB te laten bepalen, lees je bij ApoB en Lp(a).
Is een hoog HDL een geruststelling?
Voor een deel, maar het getal zegt minder dan zijn bijnaam “goed cholesterol” belooft. Thuisarts noemt een HDL boven de 1 goed en vindt een hoog HDL juist gunstig voor je bloedvaten5. Toch leverden medicijnen die het HDL omhoog brachten geen winst op in de vorm van minder problemen aan hart en bloedvaten6. HDL-deeltjes verschillen onderling, en ontsteking en versuikering kunnen hun werking veranderen zonder dat je dat aan het getal ziet6.
De huisartsrichtlijn behandelt HDL niet als doel: triglyceriden en HDL zijn geen behandeldoelen, behalve bij uitzonderlijk hoge triglyceriden4. Een mooi HDL is fijn, maar bij je risico kijkt je huisarts vooral naar het LDL en het non-HDL.
Wat betekent de verschuiving voor je hart en bloedvaten?
Een hoger cholesterol na de overgang is geen ziekte en geeft geen klachten5. Wel valt het samen met andere veranderingen. Een overzicht van onderzoek beschrijft dat de overgang samengaat met een hoger risico op hart- en vaatziekten, met botverlies en met veranderingen in stemming en denken7. Zulk onderzoek laat zien dat twee dingen samen voorkomen. Of het een het ander veroorzaakt, blijkt daar niet uit.
Ook het vet rond je organen telt mee. Dat buikvet is niet vanzelf schadelijk, maar het kan onder bepaalde omstandigheden schadelijk worden, zoals bij ontsteking, erfelijke aanleg, veranderende hormonen en het ouder worden8. De auteurs zien het als iets wat je kunt beïnvloeden. Hoe buikvet en ontsteking samenhangen, lees je bij buikvet en ontsteking.
Hoe groot jouw risico op hart- en vaatziekten is, kan je huisarts schatten zodra je door de overgang heen bent of 50 wordt. Ben je jonger en heb je geen risicofactoren, dan gebeurt dat niet standaard4. Hoe zo’n schatting werkt, en wat een eerdere zwangerschap erover zegt, lees je bij hoog cholesterol bij vrouwen.
Kan er iets anders achter een hoger cholesterol zitten?
Soms wel, en twee dingen zijn het navragen waard. Een schildklier die te langzaam werkt, kan je cholesterol verhogen5. Schildklierziekten komen bij vrouwen na de overgang en op oudere leeftijd vaker voor dan bij jongere vrouwen, en omdat de klachten minder opvallen, worden ze makkelijk aan de overgang toegeschreven9. Over het standaard testen van iedere vrouw na de overgang bestaat geen overeenstemming. Twijfel je, vraag dan of je huisarts je schildklier meeneemt. Wat die waarden betekenen, lees je bij de schildklierwaarden.
Was je cholesterol al vóór de overgang erg hoog, dan kan een erfelijke oorzaak meespelen. Bij een erfelijk hoog cholesterol is het cholesterol vaak al hoog als je jong bent10. Hoe je dat herkent, lees je bij familiaire hypercholesterolemie.
Wat kun je rond de overgang zelf doen?
Begin met een risicoschatting, want zonder uitslag weet je niet waar je staat. Daarna help je jezelf met wat je eet en met je gewicht.
Waarom het werkt: in het jaar voor en na de laatste menstruatie stegen het totaal cholesterol en het LDL gemiddeld meer dan in de jaren ervoor en erna1, en dat voel je niet. Een oude uitslag kan dus achterhaald zijn.
Zo doe je het: ben je door de overgang heen of 50 of ouder, vraag je huisarts dan om een risicoschatting. Daarin tellen je bloedvetten mee4. Ben je jonger, dan komt een schatting in beeld als je risicofactoren hebt, zoals roken of een hoge bloeddruk, of als hart- en vaatziekten op jonge leeftijd in je familie voorkomen4. Nuchter hoeft niet11.
Waarom het werkt: verzadigde vetten verhogen je LDL-cholesterol, vergeleken met onverzadigde vetten4. Daarmee mik je op een van de waarden die rond de overgang stijgen.
Zo doe je het: eet minder kaas, roomboter, vet vlees en worst, en vaker groente, peulvruchten, ongezouten noten en vis4,5. De richtlijn adviseert de Schijf van Vijf4. Meer lees je in cholesterol verlagen met voeding.
Waarom het werkt: vet rond je organen kan onder bepaalde omstandigheden schadelijk worden, onder meer bij veranderende hormonen en ouder worden, en het is te beïnvloeden8.
Zo doe je het: Thuisarts raadt bij een hoog cholesterol aan om genoeg te bewegen, niet te veel te zitten en af te vallen als je te zwaar bent12. Een dagelijkse wandeling en vaker opstaan van je bureau zijn een goed begin.
Wanneer naar je huisarts?
Maak een afspraak om je uitslag of je risico te bespreken als:
- je cholesterol na de overgang duidelijk hoger uitvalt dan eerder en je wilt weten wat dat voor jouw risico betekent;
- je totaal cholesterol 8 of hoger is12;
- je 50 of ouder bent, of al door de overgang heen, en je niet weet hoe groot je risico op hart- en vaatziekten is4;
- je cholesterol al vóór de overgang erg hoog was, of een ouder, broer, zus of kind erfelijk hoog cholesterol heeft10;
- je cholesterol hoger uitvalt en je je afvraagt of je schildklier meespeelt5.
Stop niet op eigen initiatief met een medicijn dat je voorgeschreven hebt gekregen.
Wat je hieruit kunt meenemen
Rond de laatste menstruatie krijgen het totaal cholesterol, het LDL en ApoB bij vrouwen gemiddeld een duw omhoog, en dat past bij de overgang. Je voelt het niet, dus vraag na de overgang of vanaf je 50e om een risicoschatting, ook als een oude uitslag goed was. Een hoog HDL is prettig, maar je huisarts kijkt vooral naar je LDL en non-HDL. Schrik niet van één iets hogere uitslag: je huisarts kijkt naar het hele plaatje. En aan wat je eet, hoeveel je beweegt en je buikomvang kun je zelf iets doen.
Veelgestelde vragen
Komt de stijging door het dalende oestrogeen?
Hoe reken ik mijn non-HDL-cholesterol uit?
Kan mijn ApoB hoog zijn terwijl mijn LDL goed is?
Hoe vaak moet ik mijn risico laten schatten?
Bewijsoverzicht
Het label zegt hoe sterk het onderzoek achter een uitspraak is, niet hoe goed iets bij jou werkt.
| Bewering | Bewijsniveau | Wat het bewijs wel zegt | Wat het niet zegt | Bron |
|---|---|---|---|---|
| Totaal cholesterol, LDL en ApoB stijgen rond de laatste menstruatie | Beperkt | Bij ruim duizend Amerikaanse vrouwen die tien jaar gevolgd werden, stegen deze drie waarden duidelijk in het jaar voor en na de laatste menstruatie; de andere risicofactoren pasten bij gewoon ouder worden | Waardoor de stijging komt, en hoe groot hij bij jou is | 1 |
| ApoB voorspelt het risico nauwkeuriger dan LDL als de twee uit elkaar lopen | Sterk | In vijftien studies met bijna 600.000 deelnemers was ApoB in alle negen vergelijkingen met LDL de betere voorspeller bij mensen bij wie de waarden uit elkaar liepen | Hoeveel ApoB toevoegt als je waarden gelijk oplopen, en of jij het moet laten meten | 3 |
| Het HDL-getal zegt minder over bescherming dan zijn bijnaam belooft | Beperkt | Medicijnen die HDL verhoogden leidden niet tot minder vaatproblemen; HDL-deeltjes verschillen en ontsteking kan hun werking veranderen | Hoe je de werking van HDL in de praktijk meet | 6 |
| De overgang gaat samen met meer risico op hart- en vaatziekten | Beperkt | Een overzicht beschrijft samenhang tussen de overgang en hart- en vaatrisico, botverlies en stemming en denken | Of de overgang de oorzaak is of een oorzaak die bij allebei hoort | 7 |
| Buikvet kan onder bepaalde omstandigheden schadelijk worden | Beperkt | Een overzicht van dier- en mensonderzoek beschrijft vet rond de organen als actief weefsel dat onder bepaalde omstandigheden, waaronder veranderende hormonen en ouder worden, schade doet | Hoeveel buikvet er rond de overgang bijkomt of wat dat voor jouw cholesterol betekent | 8 |
| Schildklierziekten komen na de overgang vaker voor dan bij jongere vrouwen | Beperkt | Een overzicht beschrijft dat schildklierziekten na de overgang vaker voorkomen en dat de klachten makkelijk aan de overgang worden toegeschreven | Of iedere vrouw na de overgang getest moet worden; daarover is geen overeenstemming | 9 |
Zie ook
Bronnen
- Matthews KA, Crawford SL, Chae CU, et al. (2009). Are changes in cardiovascular disease risk factors in midlife women due to chronological aging or to the menopausal transition? PMID: 20082925. Evidence: Observational Groep van 1.054 vrouwen uit een Amerikaans onderzoek die 10 jaar lang jaarlijks onderzocht werden rond hun laatste menstruatie. Alleen totaal cholesterol, LDL-cholesterol en apolipoproteïne B stegen duidelijk rond die laatste menstruatie, de andere risicofactoren pasten bij gewoon ouder worden. bron
- Carr SS, Hooper AJ, Sullivan DR, Burnett JR. (2019). Non-HDL-cholesterol and apolipoprotein B compared with LDL-cholesterol in atherosclerotic cardiovascular disease risk assessment. PMID: 30595507. Evidence: Review Overzichtsartikel dat non-HDL-cholesterol en apolipoproteïne B vergelijkt met LDL-cholesterol bij het inschatten van het risico op hart- en vaatziekten. Die twee maten zijn nauwkeuriger dan LDL-cholesterol bij hoge triglyceriden, niet-nuchtere monsters en zeer lage LDL-waarden, en lijken het risico beter te voorspellen. bron
- Sehayek D, Cole J, Björnson E, et al. (2025). ApoB, LDL-C, and non-HDL-C as markers of cardiovascular risk. PMID: 40681368. Evidence: Systematic_Review Systematisch overzicht van 15 studies met 593.354 deelnemers, waarin apoB, LDL-cholesterol en non-HDL-cholesterol als voorspeller van hart- en vaatziekten werden vergeleken. ApoB voorspelde het risico nauwkeuriger dan LDL-cholesterol en meestal ook dan non-HDL-cholesterol, dus volgens de auteurs hoort apoB de hoofdmaat te zijn. bron
- NHG (2026). NHG-Standaard en multidisciplinaire richtlijn Cardiovasculair risicomanagement (CVRM), samenvatting. Nederlands Huisartsen Genootschap en Federatie Medisch Specialisten, Richtlijnendatabase, gepubliceerd 24-09-2026. [Richtlijn, NHG/FMS] De richtlijn van huisartsen en medisch specialisten over het voorkomen van hart- en vaatziekten: bij wie het risico wordt geschat, hoe dat met SCORE2 gaat en welke LDL-streefwaarde geldt bij behandeling. Streefwaarden zijn onder 2,6 mmol/l bij een verhoogd risico en onder 1,8 mmol/l na een doorgemaakte hart- of vaatziekte. bron
- Thuisarts (2024). Ik heb een hoog cholesterol. Nederlands Huisartsen Genootschap, laatst gewijzigd 05-09-2024. [Patiëntinformatie, NHG] Patiëntinformatie van de huisartsen over een hoog cholesterol. Het geeft geen klachten maar vergroot op den duur het risico op hart- en vaatziekten; een totaal cholesterol onder 5 is meestal goed en boven 8 erg hoog. bron
- Ertek S (2018). High-density Lipoprotein (HDL) Dysfunction and the Future of HDL. PMID: 29149817. Evidence: Review Overzichtsartikel over HDL-cholesterol en de werking van HDL-deeltjes. Het HDL-niveau alleen voorspelt de voordelen voor hart en vaten waarschijnlijk niet goed, en volgens de auteurs zijn methoden nodig om de functie van HDL te meten. bron
- Cedars MI (2013). Biomarkers of ovarian reserve, do they predict somatic aging? PMID: 24101225. Evidence: Review Overzichtsartikel over de vraag of markers van de eierstokreserve voorspellen hoe snel het hele lichaam veroudert. Er is samenhang gevonden tussen menopauze en risico op hart- en vaatziekten, botverlies en veranderingen in stemming en denken, maar alleen langdurig onderzoek kan uitwijzen of dat een oorzaak is. bron
- Maeyens LT, Nelson JF, Zhao S. (2026). Visceral adiposity, metabolic health and aging. PMID: 41714834. Evidence: Review Overzichtsartikel over visceraal vet (vet rond de organen) en veroudering, op basis van studies bij dieren en mensen. Volgens de auteurs is dit vet niet vanzelf schadelijk, maar wordt het onder bepaalde omstandigheden zoals ontsteking, erfelijke aanleg en veroudering ziekmakend. bron
- Uygur MM, Yoldemir T, Yavuz DG. (2018). Thyroid disease in the perimenopause and postmenopause period. PMID: 30296186. Evidence: Review Overzichtsartikel over schildklierziekten rond en na de overgang. Schildklierfunctietests moeten voorzichtig worden gelezen, klachten worden vaak aan de overgang toegeschreven, en hoge doses L-thyroxine kunnen hartproblemen en meer botafbraak geven. bron
- Thuisarts (2026b). Ik heb misschien een erfelijk hoog cholesterol (FH). Nederlands Huisartsen Genootschap, laatst gewijzigd 08-07-2026. [Patiëntinformatie, NHG] Patiëntinformatie van de huisartsen over erfelijk hoog cholesterol (FH): waaraan je het kunt herkennen, hoe DNA-onderzoek gaat en wat het betekent voor je familie. Broers, zussen en kinderen hebben elk een kans van 1 op 2 dat ze de gen-fout ook hebben. bron
- FMS (2018a). Richtlijn Cardiovasculair risicomanagement, module Nuchter bloedprikken bij CVRM. Federatie Medisch Specialisten, Richtlijnendatabase, beoordeeld 01-06-2021. [Richtlijn, FMS] Module van de Nederlandse richtlijn over de vraag of je nuchter moet zijn voor een cholesteroltest. Het advies is niet-nuchter prikken, met als afwijkend totaal cholesterol boven 5, LDL boven 3, HDL onder 1,0 en triglyceriden boven 2 mmol/l. bron
- Thuisarts (2026a). Ik wil mijn cholesterol lager maken. Nederlands Huisartsen Genootschap, laatst gewijzigd 08-07-2026. [Patiëntinformatie, NHG] Patiëntinformatie van de huisartsen over een lager cholesterol door gezond leven: niet roken, gezond eten, genoeg bewegen, afvallen bij overgewicht en geen alcohol. Rode-gist-rijst-pillen worden afgeraden en visolie helpt waarschijnlijk niet tegen hart- en vaatziekten. bron
- Sayed A, Peterson ED, Virani SS, Sniderman AD, Navar AM. (2024). Individual Variation in the Distribution of Apolipoprotein B Levels Across the Spectrum of LDL-C or Non-HDL-C Levels. PMID: 38865115. Evidence: Observational Doorsnedeonderzoek bij 12.688 volwassenen zonder statines uit een landelijk representatieve enquête, naar hoe apoB varieert bij gelijke LDL-cholesterolwaarden. Bij hetzelfde LDL-cholesterol werd een breed bereik aan apoB gezien, ook bij stofwisselingsgezonde mensen, dus apoB alleen meten bij hoge triglyceriden lijkt te beperkt. bron
Verder lezen
HDL-cholesterol: wat je waarde betekent als hij te laag of te hoog is
Wat je HDL-cholesterol betekent: welke waarde goed is, wat een te laag of heel hoog HDL zegt en…
Lees → CholesterolLDL-cholesterol: wat je waarde betekent en hoe je hem omlaag krijgt
LDL-cholesterol: wat je waarde betekent, wanneer hij te hoog is, hoeveel een lager LDL scheelt en wat je…
Lees → CholesterolCholesterol normaalwaarden: wat betekenen de getallen op je uitslag?
Wat de vijf getallen op je lipidenuitslag betekenen, waarom een afkapwaarde geen streefwaarde is, en waarom 5,8 bij…
Lees →